สเตียรอยด์ที่ร่างกายสร้างเอง Cortisol · DHEA · Aldosterone คู่มือฮอร์โมนต่อมหมวกไต
Bangkok's functional medicine clinic — personalised care, science-backed.
นัดตรวจที่ Thrive →🌿 Thrive Wellness Clinic · บทความสุขภาพโดยแพทย์
สเตียรอยด์ที่ร่างกายสร้างเองCortisol · DHEA · Aldosterone คู่มือฮอร์โมนต่อมหมวกไต
สเตียรอยด์ไม่ใช่แค่ยาต้องห้าม — ร่างกายผลิตสเตียรอยด์ธรรมชาติทุกวัน เมื่อสมดุลพัง สุขภาพทุกด้านพังตาม
ผลิตต่อวัน
ในร่างกายมนุษย์
เมื่ออายุ 70 ปี
สูงสุดในรอบวัน
สเตียรอยด์คืออะไร — ทำไมร่างกายต้องผลิตเอง
เมื่อได้ยินคำว่า "สเตียรอยด์" หลายคนนึกถึงยาต้องห้ามหรือยาที่มีผลข้างเคียงร้ายแรง แต่ความจริงคือ สเตียรอยด์เป็นฮอร์โมนที่ร่างกายผลิตเองตลอดชีวิต — ไม่มีสเตียรอยด์ธรรมชาติ ร่างกายจะดำรงชีวิตอยู่ไม่ได้
สเตียรอยด์ธรรมชาติ (Endogenous Steroids) ทั้งหมดมีโครงสร้างพื้นฐานมาจาก Cholesterol — ซึ่งเป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้ Cholesterol มีความสำคัญต่อชีวิต ไม่ใช่แค่ตัวร้ายที่ต้องกำจัด ต่อมหมวกไต (Adrenal Glands) เป็นแหล่งผลิตหลัก
Cortisol — สเตียรอยด์สายพันธุ์นักสู้ที่ร่างกายขาดไม่ได้
Cortisol ถูกเรียกว่า "ฮอร์โมนความเครียด" แต่นั่นเป็นการมองเพียงครึ่งเดียว Cortisol มีบทบาทสำคัญในทุกช่วงเวลาของวัน ไม่ใช่แค่ตอนที่เครียด
รูปแบบ Cortisol ตลอดวัน (Diurnal Rhythm)
บทบาท Cortisol ที่มักถูกเข้าใจผิด
| บทบาท | กลไก | ปัญหาเมื่อไม่สมดุล |
|---|---|---|
| ควบคุมน้ำตาลในเลือด | กระตุ้น Gluconeogenesis ในตับ เพิ่มน้ำตาลเมื่อเครียด | Cortisol สูงเรื้อรัง → น้ำตาลสูง → เสี่ยง DM |
| ต้านการอักเสบ | ยับยั้ง NF-κB ลด Prostaglandin และ Cytokines | ขาด Cortisol → อักเสบทั่วร่างกาย |
| ตอบสนอง Fight or Flight | เพิ่ม HR, BP, ระดมพลังงานฉุกเฉิน | Cortisol สูงนาน → หัวใจ ความดัน หลอดเลือด |
| ควบคุมภูมิคุ้มกัน | ปรับ T-cell ลด Eosinophil และ Mast cell | Cortisol สูง → ภูมิต่ำ ติดเชื้อง่าย |
| สร้างความทรงจำ | กระตุ้น Hippocampus ในระยะสั้น | Cortisol สูงเรื้อรัง → ทำลาย Hippocampus |
Prof. George Chrousos สรุปว่าความเครียดเรื้อรังที่ทำให้ Cortisol สูงต่อเนื่อง สัมพันธ์กับโรคเรื้อรังหลากหลาย รวมถึง Metabolic Syndrome, Obesity, Depression, Cardiovascular Disease และ Immunosuppression — ผ่านกลไก Glucocorticoid Receptor desensitization ที่ทำให้ร่างกายดื้อต่อสัญญาณ Cortisol
DHEA — สเตียรอยด์แห่งวัยหนุ่มสาวที่ลดลงตามอายุ
DHEA (Dehydroepiandrosterone) คือสเตียรอยด์ที่ต่อมหมวกไตผลิตมากที่สุด ทำหน้าที่เป็น Prohormone — วัตถุดิบตั้งต้นให้ร่างกายแปลงเป็น Estrogen และ Testosterone ในเนื้อเยื่อต่าง ๆ
DHEA ลดลงอย่างไรตามอายุ
| ช่วงอายุ | ระดับ DHEA-S (μg/dL) | สัดส่วน |
|---|---|---|
| 20–25 ปี (สูงสุด) | 300–500 (หญิง), 400–600 (ชาย) | 100% |
| 40–45 ปี | ~200–300 | ~60% |
| 60–65 ปี | ~100–150 | ~30% |
| 70+ ปี | ~50–80 | ~15–20% |
การลดลงนี้เรียกว่า "Adrenopause" — เป็นกระบวนการชราภาพตามธรรมชาติ แต่เร็วกว่าปกติในผู้ที่เครียดสูงหรือนอนน้อย
ผลกระทบจาก DHEA ต่ำ
การทดลอง DHEAge Study ใน 280 คนอายุ 60–79 ปี พบว่าการเสริม DHEA 50 mg/day เป็นเวลา 1 ปี ปรับปรุงคุณภาพชีวิต libido ผิวพรรณ และความแข็งแรงของกระดูก โดยเฉพาะในผู้หญิงอายุมาก ผลลัพธ์ชัดเจนที่สุดในผู้ที่มีระดับ DHEA-S ต่ำก่อนเริ่มการทดลอง
DHEA เป็น Controlled Substance ในหลายประเทศ (แต่ไม่ใช่ในไทย) การเสริมโดยไม่ตรวจระดับก่อนอาจทำให้ฮอร์โมนเพศสูงเกิน ส่งผลต่อสิว ผมร่วง และเสี่ยงต่อ Hormone-sensitive Cancers ในผู้มีความเสี่ยง ควรตรวจ DHEA-S, Testosterone, Estradiol ก่อนเสริมเสมอ และติดตามทุก 3 เดือน
Aldosterone — ผู้ควบคุมเงียบที่ดูแลแรงดันเลือดของคุณ
Aldosterone เป็น Mineralocorticoid ที่ผลิตโดย Adrenal Cortex ชั้นนอกสุด (Zona Glomerulosa) ทำหน้าที่ควบคุมสมดุล Sodium (Na) และ Potassium (K) ในร่างกาย ซึ่งส่งผลโดยตรงต่อแรงดันโลหิตและปริมาณน้ำในร่างกาย
Aldosterone ทำงานอย่างไร
Aldosterone กระตุ้น Kidney Tubules ให้ดูด Sodium กลับเข้าเลือดพร้อมน้ำ และขับ Potassium ออกทางปัสสาวะ — ผลคือ Blood Volume และ Blood Pressure เพิ่มขึ้น ระบบ Renin-Angiotensin-Aldosterone System (RAAS) เป็นกลไกหลักที่ร่างกายใช้ตอบสนองต่อภาวะขาดน้ำหรือเลือดต่ำ
- Hyperaldosteronism (Conn's Syndrome) — Aldosterone สูงเกิน ทำให้ความดันโลหิตสูงรักษายาก, Potassium ต่ำ, กล้ามเนื้ออ่อนแรง, ปัสสาวะบ่อย
- Hypoaldosteronism — Aldosterone ต่ำ ทำให้ความดันโลหิตต่ำ เกลือแร่ผิดปกติ เหนื่อยล้า เป็นลม (พบในบางกรณีของ Addison's Disease)
เมื่อสเตียรอยด์ธรรมชาติพัง — Cushing's และ Addison's
ความผิดปกติของสเตียรอยด์ธรรมชาติมีสองขั้วที่สำคัญ และมักถูกวินิจฉัยช้าเพราะอาการคล้ายโรคอื่นมาก
Cushing's Syndrome — Cortisol สูงเกินไป
Endocrine Society แนะนำตรวจ 3 วิธีเพื่อยืนยัน Hypercortisolism: (1) Urine Free Cortisol 24 ชั่วโมง ≥2 ครั้ง (2) Late-Night Salivary Cortisol ≥2 ครั้ง (3) Low-Dose Dexamethasone Suppression Test — ไม่ควรวินิจฉัยจากการตรวจเลือด Cortisol ครั้งเดียว เพราะ Cortisol ผันผวนตลอดวัน
Addison's Disease — Cortisol ต่ำเกินไป
ผู้ป่วย Addison's ที่เจ็บป่วยเฉียบพลัน บาดเจ็บ หรือผ่าตัด อาจเกิด Adrenal Crisis — ความดันโลหิตต่ำรุนแรง ช็อก หมดสติ ต้องฉีด Hydrocortisone ฉุกเฉินทันที หากสงสัยอาการเหล่านี้ โทร 095-934-9640 หรือไปห้องฉุกเฉินโดยตรง
วิธีรักษาสมดุลสเตียรอยด์ธรรมชาติ — คำแนะนำจากแพทย์
สเตียรอยด์ธรรมชาติเป็นผลผลิตของวิถีชีวิตรวมกับพันธุกรรม — หลายอย่างที่เราทำทุกวันส่งผลโดยตรงต่อระดับ Cortisol และ DHEA
-
จัดการความเครียดเรื้อรัง — ต้นเหตุหลัก
ความเครียดเรื้อรังทำให้ HPA Axis ทำงานหนักเกินไป ทั้ง Meditation, Deep Breathing, Yoga ล้วนมีหลักฐานว่าลด Cortisol ได้จริง เพียงแค่ 10–20 นาทีต่อวัน -
นอนหลับตรงเวลา 22:00–23:00 — ปกป้อง Diurnal Rhythm
การนอนดึกทำให้ Cortisol ยังคงสูงอยู่ช่วงที่ควรต่ำ รบกวน GH และ DHEA ที่ผลิตในช่วงหลับลึก นอนให้ครบ 7–9 ชั่วโมงคือการรักษา HPA Axis ที่ถูกที่สุด -
ออกกำลังกายพอดี — ไม่มากเกินจนกลายเป็น Overtraining
Exercise ระดับ moderate (60–75% Max HR) ลด baseline Cortisol แต่ Overtraining (ออกกำลังกายหักโหมทุกวัน) ทำให้ Cortisol สูงเรื้อรังและ DHEA ต่ำ -
หลีกเลี่ยงน้ำตาลและแอลกอฮอล์ — ทำให้ Cortisol พุ่ง
น้ำตาลทรายและแอลกอฮอล์กระตุ้น HPA Axis โดยตรง ทำให้ Cortisol พุ่งสูงในระยะสั้น และลดความไวของ Glucocorticoid Receptor ในระยะยาว -
ตรวจวัด — รู้ระดับจริงก่อนเสริมหรือรักษา
ตรวจ Cortisol (เลือด/น้ำลาย 4-Point), DHEA-S, Aldosterone, ACTH เพื่อวินิจฉัยปัญหาที่แท้จริง ไม่ใช่เดาจากอาการอย่างเดียว
ต้องการตรวจระดับ Cortisol และ DHEA?
Thrive ตรวจฮอร์โมนต่อมหมวกไตครบ วิเคราะห์ Pattern รายวัน และออกแบบแผนฟื้นฟูเฉพาะบุคคล
บริการที่เกี่ยวข้องที่ Thrive
ตรวจฮอร์โมนต่อมหมวกไตครบจุด วินิจฉัยและออกแบบแผนฟื้นฟูเฉพาะบุคคลโดยแพทย์
ตรวจระดับ Cortisol และ DHEA กับแพทย์
เหนื่อยล้าตลอดเวลา นอนแล้วยังไม่หาย น้ำหนักขึ้นง่าย — อาจเป็นสัญญาณจาก HPA Axis
Thrive ตรวจ Pattern รายวัน ไม่ใช่แค่ตรวจเลือดครั้งเดียว
เปิดทุกวัน 10:00–19:00 · The Crystal Park ชั้น 2 อาคาร B ลาดพร้าว กรุงเทพฯ
เอกสารอ้างอิง
- Chrousos GP. "Stress and disorders of the stress system." Nat Rev Endocrinol. 2009;5(7):374–381. PMID 19488073
- Tsigos C, Chrousos GP. "Hypothalamic-pituitary-adrenal axis, neuroendocrine factors and stress." J Psychosom Res. 2002;53(4):865–871. PMID 12467951
- Nieman LK et al. "The Diagnosis of Cushing's Syndrome: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline." J Clin Endocrinol Metab. 2008;93(5):1526–1540. PMC2386281
- Arlt W, Allolio B. "Adrenal insufficiency." Lancet. 2003;361(9372):1881–1893. PMID 12788587
- Baulieu EE et al. "Dehydroepiandrosterone (DHEA), DHEA sulfate, and aging: contribution of the DHEAge Study to a sociobiomedical issue." PNAS. 2000;97(8):4279–4284. PMID 10760297
บทความนี้จัดทำเพื่อให้ข้อมูลด้านสุขภาพทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะบุคคล หากมีอาการที่น่าสงสัย กรุณาพบแพทย์เพื่อรับการวินิจฉัยที่ถูกต้อง
คำถามที่พบบ่อย
สเตียรอยด์ที่ร่างกายสร้างเองต่างจากสเตียรอยด์ยาอย่างไร?
สเตียรอยด์ธรรมชาติ (Endogenous Corticosteroids) เช่น Cortisol ผลิตโดยต่อมหมวกไตในปริมาณที่ร่างกายต้องการจริง — ประมาณ 15–25 mg/วัน มีกลไกควบคุม Feedback อัตโนมัติ ส่วนสเตียรอยด์ยา (Synthetic Corticosteroids เช่น Prednisolone, Dexamethasone) เป็นสารสังเคราะห์ที่มีฤทธิ์แรงกว่าหลายเท่า ไม่มีกลไก Feedback ตามธรรมชาติ การใช
Cortisol สูงเกินไปมีผลอะไรกับร่างกาย?
Cortisol สูงเรื้อรัง (Hypercortisolism หรือ Cushing's Syndrome) ทำให้: น้ำหนักขึ้นโดยเฉพาะที่หน้าท้องและใบหน้า (Moon Face), กล้ามเนื้ออ่อนแรง, ผิวบาง ฟกช้ำง่าย, ความดันโลหิตสูง, น้ำตาลในเลือดสูง, กระดูกบาง (Osteoporosis), ภูมิคุ้มกันต่ำ และซึมเศร้า ในชีวิตประจำวัน ความเครียดเรื้อรังทำให้ Cortisol สูงระดับต่ำๆ แต่ต่อเนื
DHEA คืออะไร — ควรเสริมไหม?
DHEA (Dehydroepiandrosterone) เป็นสเตียรอยด์ที่ต่อมหมวกไตผลิตมากที่สุด ทำหน้าที่เป็น Precursor ให้ฮอร์โมนเพศ Estrogen และ Testosterone ระดับ DHEA สูงสุดในอายุ 20–25 ปี แล้วลดลง 80–90% เมื่ออายุ 70 ปี งานวิจัยแสดงว่า DHEA ที่ลดต่ำสัมพันธ์กับการแก่เร็ว กล้ามเนื้อลีบ และสมรรถภาพทางเพศลดลง การเสริม DHEA ควรตรวจระดับในเลือด
เวลาไหนของวันที่ Cortisol สูงสุด?
Cortisol มีรูปแบบ Diurnal (รายวัน) ตามนาฬิกาชีวภาพ: สูงสุดในช่วง 06:00–08:00 น. (Cortisol Awakening Response — ช่วยให้ตื่นตัวและเริ่มวันใหม่), ลดลงอย่างต่อเนื่องตลอดวัน, ต่ำสุดในช่วง 23:00–02:00 น. (เพื่อให้ร่างกายพักซ่อม) ความเครียดสามารถกระตุ้น Cortisol ให้สูงขึ้นได้ตลอดเวลา การนอนผิดเวลา, แสงสีน้ำเงินกลางคืน และ Jet
ต่อมหมวกไตล้า (Adrenal Fatigue) เกี่ยวกับสเตียรอยด์อย่างไร?
ต่อมหมวกไตล้าเกิดจากการที่ต่อมหมวกไตถูกกระตุ้นให้ผลิต Cortisol มากเกินไปจากความเครียดเรื้อรัง จนประสิทธิภาพการผลิตลดลง อาการคือ Cortisol ต่ำตลอดวัน (แทนที่จะสูงตอนเช้าแล้วลดลง) ทำให้เหนื่อยล้าตั้งแต่ตื่น หมดแรง ไม่มีสมาธิ และ DHEA ต่ำร่วมด้วย การตรวจ Cortisol Saliva 4-Point ตลอดวันช่วยวินิจฉัยได้ตรงจุดมากกว่าการตรวจเลื
ตรวจระดับสเตียรอยด์ธรรมชาติได้อย่างไร?
การตรวจระดับสเตียรอยด์ธรรมชาติทำได้หลายวิธี: (1) ตรวจเลือด — Cortisol ช่วงเช้า (07:00–09:00), DHEA-S, Aldosterone (2) ตรวจน้ำลาย — Cortisol Saliva 4-Point (เช้า กลางวัน เย็น ก่อนนอน) เห็นรูปแบบรายวันได้ครบ (3) ตรวจปัสสาวะ 24 ชั่วโมง — Cortisol ในปัสสาวะ เหมาะสำหรับคัดกรอง Cushing's syndrome ที่ Thrive เราเลือกวิธีตรวจท
Bangkok's functional medicine clinic — personalised care, science-backed.
นัดตรวจที่ Thrive →