LDL ปกติ แต่ทำไมยังเสี่ยงหลอดเลือดหัวใจตีบ? รู้จัก Lp(a) และ ApoB ที่ LDL อาจมองข้าม

หลายคนตรวจสุขภาพประจำปีแล้วเห็นค่า LDL อยู่ในเกณฑ์ปกติ ก็สรุปว่าหลอดเลือดหัวใจของตัวเองปลอดภัย แต่ความจริงคือ LDL มาตรฐานที่ตรวจกันทั่วไปวัดได้แค่ "ปริมาณคอเลสเตอรอลรวม" ในอนุภาคไขมัน ไม่ได้บอก "จำนวนอนุภาค" หรือปัจจัยทางพันธุกรรมบางตัวที่ส่งผลต่อความเสี่ยงหลอดเลือดหัวใจตีบโดยตรง

ทำไม LDL ปกติ แต่ยังเสี่ยงหลอดเลือดหัวใจตีบ

ความเสี่ยงหลอดเลือดหัวใจตีบไม่ได้ขึ้นอยู่กับ LDL เพียงตัวเดียว มีอย่างน้อย 2 ปัจจัยที่ LDL มาตรฐานอาจมองข้ามไป:

1. จำนวนอนุภาคไขมันตัวจริง — คนสองคนอาจมีค่า LDL cholesterol เท่ากัน แต่มีจำนวนอนุภาคไขมันในเลือดต่างกัน คนที่มีอนุภาคเล็กและหนาแน่นจำนวนมาก (small dense LDL) มีความเสี่ยงสูงกว่า แม้ปริมาณคอเลสเตอรอลรวมจะเท่ากัน
2. Lipoprotein(a) หรือ Lp(a) — เป็นไขมันที่มีโครงสร้างคล้าย LDL แต่มีโปรตีนพิเศษเกาะติดอยู่ ทำให้เกาะผนังหลอดเลือดได้ง่ายกว่า และเป็นปัจจัยเสี่ยงที่ แยกอิสระจาก LDL โดยสิ้นเชิง — คนที่ LDL ปกติแต่ Lp(a) สูง ก็ยังมีความเสี่ยงหลอดเลือดหัวใจตีบสูงขึ้นได้

Key finding: งานวิจัยระบุว่าระดับ LDL ที่ควบคุมได้ดีด้วยยาแล้วก็ตาม Lp(a) ยังคงเป็น "ความเสี่ยงที่หลงเหลือ" (residual risk factor) ต่อโรคหลอดเลือดหัวใจอยู่ดี เพราะเป็นกลไกที่ทำงานแยกจากเส้นทางของ LDL

Lipoprotein(a) [Lp(a)] คืออะไร ทำไมตรวจครั้งเดียวพอ

Lp(a) เป็นไขมันที่ขนส่งคอเลสเตอรอลในกระแสเลือดเช่นเดียวกับ LDL แต่มีโปรตีนพิเศษที่เรียกว่า apolipoprotein(a) เกาะติดอยู่ ทำให้มีคุณสมบัติเหนียวและเกาะผนังหลอดเลือดได้ง่ายกว่า [1]

ระดับ Lp(a) ถูกกำหนดโดยพันธุกรรมถึง 70–90% ต่างจาก LDL ที่ได้รับอิทธิพลจากอาหารและยาค่อนข้างมาก ค่า Lp(a) จึงมักคงที่ตลอดชีวิตของแต่ละคน [1] นี่คือเหตุผลที่แนวทางของ European Atherosclerosis Society (EAS) แนะนำให้ผู้ใหญ่ทุกคนตรวจ Lp(a) เพียงครั้งเดียวในชีวิตก็เพียงพอ เว้นแต่มีข้อบ่งชี้พิเศษ โดยใช้ค่าตั้งแต่ 125 nmol/L ขึ้นไปเป็นจุดที่บ่งชี้ความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ [2]

ปัจจุบันยังไม่มียาที่ลดค่า Lp(a) โดยตรงที่ใช้แพร่หลายในทางคลินิก การรู้ค่า Lp(a) ของตัวเองจึงมีประโยชน์หลักในการช่วยแพทย์ประเมินความเสี่ยงโดยรวมและตัดสินใจว่าควรควบคุมปัจจัยเสี่ยงอื่นๆ (เช่น LDL, ความดัน) ให้เข้มงวดกว่าค่าเฉลี่ยทั่วไปหรือไม่

ApoB คืออะไร ต่างจาก LDL อย่างไร

Apolipoprotein B (ApoB) คือโปรตีนที่เกาะติดอยู่บนอนุภาคไขมัน LDL, VLDL และ IDL ทุกตัวเสมอ — อนุภาคไขมันเหล่านี้แต่ละตัวมี ApoB ติดอยู่เพียง 1 โมเลกุลต่ออนุภาค การตรวจค่า ApoB จึงเท่ากับนับจำนวนอนุภาคไขมันตัวร้ายทั้งหมดที่หมุนอยู่ในกระแสเลือด ไม่ใช่แค่วัดปริมาณคอเลสเตอรอลรวมเหมือนการตรวจ LDL ทั่วไป

เปรียบง่ายๆ คือ LDL วัดปริมาณของที่บรรทุกอยู่ในรถบรรทุกทั้งหมดรวมกัน ส่วน ApoB นับจำนวนรถบรรทุกทั้งหมดที่วิ่งอยู่บนถนน — ถ้ามีรถบรรทุกจำนวนมากแต่แต่ละคันบรรทุกของน้อย ปริมาณของรวม (LDL) อาจดูปกติ ทั้งที่จำนวนรถบรรทุก (ApoB) ที่วิ่งไปกระแทกผนังหลอดเลือดยังคงสูงอยู่

การศึกษาขนาดใหญ่ใน UK Biobank ที่ติดตามกลุ่มตัวอย่างจำนวนมาก พบว่า 18% ของผู้เข้าร่วมมีค่า ApoB และ LDL ที่ไม่สอดคล้องกัน (discordant) และในกลุ่มนี้ มีเพียง ApoB เท่านั้นที่ยังคงสัมพันธ์กับความเสี่ยงโรคหลอดเลือดหัวใจที่เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ ขณะที่ LDL ไม่สัมพันธ์อย่างชัดเจน [3] นี่คือหลักฐานสำคัญที่ชี้ว่า ApoB อาจให้ข้อมูลความเสี่ยงที่แม่นยำกว่า LDL ในบางกรณี โดยเฉพาะเมื่อผลตรวจทั้งสองตัวไม่ตรงกัน

ใครควรตรวจ Lp(a) และ ApoB เพิ่มเติม

การตรวจ Lp(a) และ ApoB ไม่จำเป็นสำหรับทุกคน แต่มีประโยชน์ชัดเจนสำหรับกลุ่มต่อไปนี้:

• มีประวัติครอบครัวเป็นโรคหัวใจก่อนวัยอันควร (ญาติสายตรงเป็นโรคหลอดเลือดหัวใจตีบก่อนอายุ 55 ปีในผู้ชาย หรือ 65 ปีในผู้หญิง)
• มี LDL ปกติหรือควบคุมได้ดีด้วยยาแล้ว แต่ยังมีอาการหรือประวัติหลอดเลือดหัวใจตีบ
• มีประวัติครอบครัวที่ทราบว่า Lp(a) สูง
• ต้องการประเมินความเสี่ยงหลอดเลือดหัวใจอย่างครบถ้วนก่อนวางแผนสุขภาพระยะยาว — โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาร่วมกับการตรวจหัวใจระดับอื่นๆ เช่น CT Calcium Score

เนื่องจาก Lp(a) ตรวจเพียงครั้งเดียวในชีวิตก็เพียงพอ จึงเป็นการตรวจที่คุ้มค่าในการทำร่วมกับการตรวจสุขภาพประจำปีครั้งใดครั้งหนึ่ง เพื่อให้มีข้อมูลไว้ประกอบการประเมินความเสี่ยงระยะยาวตลอดไป

สิ่งที่แพทย์ Thrive แนะนำ

"ผมเจอคนไข้หลายคนที่ตรวจ LDL แล้วภูมิใจว่าตัวเองปกติดี แต่พอถามประวัติครอบครัวแล้วพบว่ามีญาติสายตรงเป็นโรคหัวใจตั้งแต่อายุยังน้อย กรณีแบบนี้ผมจะแนะนำให้ตรวจ Lp(a) เพิ่ม เพราะเป็นปัจจัยที่ LDL วัดไม่ได้ และรู้ครั้งเดียวก็ใช้ได้ตลอดชีวิต ส่วน ApoB จะแนะนำเป็นพิเศษในคนที่มีภาวะเมตาบอลิกซินโดรมหรือเบาหวาน เพราะกลุ่มนี้มักมีอนุภาค LDL เล็กและหนาแน่นจำนวนมาก ทั้งที่ตัวเลข LDL คอเลสเตอรอลอาจดูไม่น่ากลัวเลย"

— นายแพทย์พิจักษณ์ วงศ์วิศิษฎ์ (หมอบาย), Preventive & Regenerative Medicine, Thrive Wellness Center

References

[1] Lipoprotein(a) in Atherosclerotic Diseases: From Pathophysiology to Diagnosis and Treatment. PMC. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9918959

[2] Kronenberg, F., Mora, S., Stroes, E. S. G., et al. (2022). Lipoprotein(a) in atherosclerotic cardiovascular disease and aortic stenosis: a European Atherosclerosis Society consensus statement. European Heart Journal, 43(39), 3925–3946. https://www.atherosclerosis-journal.com/article/S0021-9150(23)00182-X/fulltext

[3] Apolipoprotein B outperforms low density lipoprotein particle number as a marker of cardiovascular risk in the UK Biobank. PubMed. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40887080/

[4] วิชัยเวช อินเตอร์เนชั่นแนล หนองแขม. Lp(a) คืออะไร? ไขมันพันธุกรรม ตรวจครั้งเดียวรู้ความเสี่ยงโรคหัวใจทั้งชีวิต [What is Lp(a)? Genetic Fat, One-Time Test for Lifetime Heart Risk]. https://vichaivej-nongkhaem.com/health-info/lipoprotein-a-heart-risk-test

[5] วิชัยเวช อินเตอร์เนชั่นแนล หนองแขม. ทำความรู้จัก ApoB สำคัญกว่า LDL อย่างไร [Understanding ApoB: Why It Matters More Than LDL]. https://vichaivej-nongkhaem.com/health-info/apob-vs-ldl

---