ทำไมนักกีฬาซ้อมหนักถึงเทสโทสเตอโรนต่ำ — ไม่ใช่แค่เรื่องอายุ

เทสโทสเตอโรนต่ำไม่ได้เกิดกับผู้ชายวัย 40 ขึ้นไปเท่านั้น นักกีฬาผู้ชายอายุน้อยที่ซ้อมหนักต่อเนื่อง โดยเฉพาะกีฬา Endurance และ Hybrid Training อย่าง HYROX ก็มีเทสโทสเตอโรนต่ำกว่าค่าที่ควรจะเป็นตามอายุได้เช่นกัน โดยไม่เกี่ยวกับความเสื่อมตามวัยเลย

เทสโทสเตอโรนต่ำจากซ้อมหนัก ≠ เทสโทสเตอโรนต่ำจากอายุ

เทสโทสเตอโรนต่ำที่คนส่วนใหญ่คุ้นเคยคือภาวะพร่องฮอร์โมนเพศชายตามวัย ซึ่งค่อยๆ ลดลงทีละน้อยหลังอายุ 30 ปี แต่มีเทสโทสเตอโรนต่ำอีกแบบที่เกิดจากการฝึกซ้อมหนักต่อเนื่อง ซึ่งพบได้ในนักกีฬาอายุน้อยที่สุขภาพแข็งแรงเช่นกัน

งานวิจัยที่ทบทวนภาวะนี้ในนักกีฬาชายที่ฝึกซ้อมหนักต่อเนื่องเป็นเวลานาน ระบุว่าเทสโทสเตอโรนที่ต่ำกว่าค่าคาดหมายตามอายุ 25–50% ที่ไม่ได้เป็นผลชั่วคราวจากความเครียดเฉียบพลันของการซ้อมในวันนั้นๆ ถือเป็นภาวะที่เรียกว่า Exercise Hypogonadal Male Condition (EHMC) [1]

Exercise Hypogonadal Male Condition คืออะไร

EHMC คือภาวะที่นักกีฬาชายที่ฝึกซ้อมหนักแบบ Endurance ต่อเนื่องเป็นเวลานาน มีระดับเทสโทสเตอโรนขณะพักต่ำกว่าปกติอย่างสม่ำเสมอ ไม่ใช่แค่ต่ำในบางช่วง

งานวิจัยพบว่าในนักกีฬา Endurance ที่ฝึกซ้อมเรื้อรัง ระดับเทสโทสเตอโรนมักลดลงและคงที่อยู่ที่ประมาณ 30–35% ต่ำกว่าค่าปกติ [1] ที่น่าสนใจคือนักวิจัยยังถกเถียงกันว่าภาวะนี้ในบางกรณีอาจเป็น "การปรับตัว" ของร่างกายต่อการฝึกซ้อมระยะยาว มากกว่าจะเป็นความผิดปกติเสมอไป — ต่างจากเทสโทสเตอโรนต่ำที่เกิดจากภาวะฝึกเกิน (Overtraining Syndrome) ซึ่งมักมาพร้อมกับผลงานที่แย่ลงและอาการอื่นร่วมด้วยชัดเจน [1]

Key finding: จุดที่ต้องแยกให้ออกคือ เทสโทสเตอโรนต่ำแบบ EHMC เรื้อรังในนักกีฬาที่สุขภาพยังดีและผลงานยังคงที่ อาจไม่ใช่ปัญหาที่ต้องกังวล แต่ถ้าเทสโทสเตอโรนต่ำมาพร้อมกับความล้า ผลงานแย่ลง หรืออาการอื่นตามมา นั่นคือสัญญาณของภาวะฝึกเกินที่ต้องได้รับการดูแล [1]

กลไก: คอร์ติซอลและพลังงานที่กดฮอร์โมนเพศชาย

มีสองกลไกหลักที่ทำให้เทสโทสเตอโรนลดลงจากการซ้อมหนัก

กลไกที่ 1 — คอร์ติซอลและโพรแลกตินที่สูงขึ้น การซ้อมหนักต่อเนื่องกระตุ้นให้ร่างกายหลั่งคอร์ติซอล (ฮอร์โมนความเครียด) และโพรแลกตินสูงขึ้น ฮอร์โมนทั้งสองตัวนี้ไปกดการทำงานของแกน Hypothalamic-Pituitary-Gonadal (HPG) ซึ่งเป็นระบบที่ควบคุมการผลิตเทสโทสเตอโรนตั้งแต่ต้นทาง [1]

กลไกที่ 2 — พลังงานไม่พอกับที่ใช้ไป (Low Energy Availability) เมื่อร่างกายได้รับพลังงานจากอาหารไม่พอกับที่ใช้ในการซ้อมและใช้ชีวิตประจำวัน ระบบ HPG จะถูกกดการทำงานเช่นกัน โดยเฉพาะการหลั่งฮอร์โมนกระตุ้นจากต่อมใต้สมอง [1][2] นี่คือกลไกเดียวกับที่ทำให้ผู้หญิงประจำเดือนขาดจากการซ้อมหนัก แต่ในผู้ชายจะแสดงออกเป็นเทสโทสเตอโรนต่ำแทน

สำคัญ: RED-S (Relative Energy Deficiency in Sport) ซึ่งเดิมเรียกว่า "Female Athlete Triad" ถูกปรับชื่อและขยายนิยามให้ครอบคลุมนักกีฬาทุกเพศ เพราะพบว่าผู้ชายก็เกิดภาวะพลังงานไม่พอและฮอร์โมนเพศบกพร่องได้เช่นกัน ไม่ใช่ปัญหาเฉพาะนักกีฬาหญิงอย่างที่เข้าใจกันมาก่อน [3]

การเปรียบเทียบระหว่างนักกีฬาที่มีภาวะฝึกเกิน (OTS) กับนักกีฬาสุขภาพดี พบว่าอัตราส่วนเทสโทสเตอโรนต่อเอสตราไดออลในกลุ่ม OTS ลดลงถึง 43% [4] ซึ่งยืนยันว่าความเครียดจากการซ้อมที่สะสมส่งผลโดยตรงต่อสมดุลฮอร์โมนเพศ ไม่ใช่แค่เทสโทสเตอโรนตัวเดียว

อาการที่นักกีฬาผู้ชายมักมองข้าม

เพราะเทสโทสเตอโรนต่ำจากการซ้อมมักไม่ได้ทำให้รู้สึก "ป่วย" ชัดเจนแบบโรคทั่วไป อาการจึงมักถูกมองข้ามหรือเข้าใจผิดว่าเป็นความเหนื่อยล้าธรรมดา

• ความต้องการทางเพศลดลงอย่างชัดเจน
• นอนหลับไม่ลึก ตื่นมาไม่สดชื่นทั้งที่นอนครบชั่วโมง
• ฟื้นตัวจากการซ้อมช้ากว่าปกติผิดสังเกต
• อารมณ์แปรปรวน หงุดหงิดง่าย หรือขาดแรงจูงใจในการซ้อม
• มวลกล้ามเนื้อลดลงทั้งที่ยังฝึกความแข็งแรงต่อเนื่อง

กลุ่มที่เสี่ยงมากที่สุด

ไม่ใช่นักกีฬาทุกคนที่ซ้อมหนักจะเกิด EHMC หรือเทสโทสเตอโรนต่ำจากภาวะฝึกเกิน กลุ่มที่เสี่ยงมากที่สุดคือคนที่มีปัจจัยเหล่านี้ร่วมกัน:

ปัจจัยเสี่ยง	ทำไมถึงเสี่ยง
ซ้อม Endurance หรือ Hybrid Training ปริมาณมากต่อเนื่องหลายเดือน	ความเครียดสะสมกดแกน HPG ต่อเนื่อง
คุมอาหารลดไขมันไปพร้อมกับซ้อมหนัก	พลังงานสุทธิติดลบกดการทำงานของฮอร์โมนกระตุ้น
นอนไม่พอต่อเนื่องในช่วงซ้อมหนัก	ร่างกายไม่มีเวลาฟื้นตัวจากความเครียดสะสม
เพิ่งเพิ่มโหลดซ้อมแบบก้าวกระโดดในเวลาสั้น	ร่างกายปรับตัวไม่ทันความเครียดที่เพิ่มขึ้นเร็ว

ตรวจอะไรบ้าง

การตรวจเทสโทสเตอโรนตัวเดียวอาจไม่พอสำหรับแยกว่าเป็น EHMC ที่ไม่น่ากังวล หรือภาวะฝึกเกินที่ต้องจัดการ แพทย์มักแนะนำตรวจร่วมกันดังนี้:

• Total Testosterone และ Free Testosterone — ดูระดับเทสโทสเตอโรนที่แท้จริงและที่ออกฤทธิ์ได้
• Cortisol (AM) — ประเมินความเครียดสะสมของร่างกาย
• LH, FSH — ดูว่าปัญหาอยู่ที่ต่อมใต้สมองหรืออัณฑะ
• DHEAS — ประเมินการทำงานของต่อมหมวกไตร่วมด้วย

การตรวจครั้งเดียวขณะพักอาจไม่พอบอกภาพทั้งหมด แพทย์ที่มีประสบการณ์จะดูผลตรวจร่วมกับอาการและประวัติการซ้อมเสมอ ไม่ใช่ดูตัวเลขตัวเดียวแล้วสรุปผล [5]

กลับมาปกติได้ไหมถ้าปรับการซ้อม

เทสโทสเตอโรนต่ำที่มาจากภาวะฝึกเกินหรือพลังงานไม่พอ มักฟื้นตัวได้เมื่อลดโหลดซ้อมและเพิ่มพลังงานที่ได้รับให้เพียงพอ อัตราส่วนฮอร์โมนที่ผิดปกติจากความเครียดของการซ้อมสามารถกลับสู่ระดับปกติได้เมื่อร่างกายได้พักฟื้นอย่างเหมาะสม [5]

ส่วน EHMC แบบเรื้อรังที่เกิดในนักกีฬา Endurance ระยะยาวอาจใช้เวลาฟื้นตัวนานกว่า และในบางกรณีถูกมองว่าเป็นการปรับตัวของร่างกายมากกว่าความผิดปกติที่ต้องแก้ไข — จุดนี้ต้องให้แพทย์ประเมินร่วมกับอาการจริง ไม่ใช่ตัดสินจากตัวเลขเทสโทสเตอโรนเพียงอย่างเดียว [1]

สิ่งที่แพทย์ Thrive พบจากเคสจริง

"คนไข้ผู้ชายที่มาด้วยเทสโทสเตอโรนต่ำมักคิดว่าเป็นเรื่องอายุเสมอ ทั้งที่บางคนอายุแค่ 30 ต้นๆ แต่ซ้อมหนักต่อเนื่องมาหลายเดือน สิ่งที่เราทำคือตรวจร่วมกับคอร์ติซอลและ LH/FSH เพื่อแยกว่าเป็นภาวะที่เกี่ยวกับการซ้อมหรือเกี่ยวกับอายุจริงๆ เพราะแนวทางดูแลต่างกันโดยสิ้นเชิง"

— นายแพทย์พิจักษณ์ วงศ์วิศิษฎ์ (หมอบาย), Preventive & Regenerative Medicine, Thrive Wellness Center

References

[1] Hackney, A. C. (2020). Hypogonadism in Exercising Males: Dysfunction or Adaptive-Regulatory Adjustment? Frontiers in Endocrinology, 11, 11. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7005256

[2] Cadegiani, F. A., & Kater, C. E. (2019). Novel causes and consequences of overtraining syndrome: the EROS-DISRUPTORS study. BMC Sports Science, Medicine and Rehabilitation, 11, 21. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6751688

[3] Mountjoy, M., Sundgot-Borgen, J., Burke, L., et al. (2018). International Olympic Committee (IOC) Consensus Statement on Relative Energy Deficiency in Sport (RED-S): 2018 Update. International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism, 28(4), 316–331. https://journals.humankinetics.com/abstract/journals/ijsnem/28/4/article-p316.xml

[4] Cadegiani, F. A., & Kater, C. E. Hormonal response to a non-exercise stress test in athletes with overtraining syndrome: results from the Endocrine and metabolic Responses on Overtraining Syndrome (EROS) — EROS-STRESS. Journal of Science and Medicine in Sport. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1440244017317462

[5] Urhausen, A., Gabriel, H., & Kindermann, W. (1995). Blood Hormones as Markers of Training Stress and Overtraining. Sports Medicine, 20(4), 251–276. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8584849/

---